Паэт Мікола МЯТЛІЦКІ: «У лясы, пасаджаныя намі, як у памяць можна ўвайсці»

Паэт Мікола МЯТЛІЦКІ: «У лясы, пасаджаныя намі, як у памяць можна ўвайсці»

Сам-насам з паэтам

Алена СТЭЛЬМАХ
04.05.2017 Версия для печати

Знакаміты паэт Мікола Мятліцкі нарадзіўся ў вёсцы Бабчын Хойніцкага раёна. На кмечанай атамам радзіме шумяць яго бары. У абарону ўсяго жывога на зямлі гучаць пранікнёныя радкі паэта. Ведаючы, які Мікола Міхайлавіч цікавы субяседнік, даўно хацела яго разгаварыць. А той сказаў як адрэзаў: «Прыйдзе вясна, вось тады і пабалакаем».

Хацелася бегчы ласінымі сцежкамі…

— Што шчымлівае помніцца з вашага дзяцінства?

— Я вырас у такім краі, дзе не чалавек ішоў у прыроду, а яна сама гарнулася да яго. Гэта Палессе тых часоў, калі яно яшчэ не ведала меліярацыі, калі балота падступала да самай хаты. Што такое дрыгва, твань, ведаю па ўласнай вуліцы, дзе былі такія разводдзі, хапала столькі пагроз, што бабулі чым і займаліся ўсё наша маленства: выцягвалі падшыванцаў з копанак або ямін. Таму любоў да прыроды і прырода ў маёй душы — тоеснае.

Потым адкрыліся неабсяжныя лясы. Яны вымяраліся дзясяткамі кіламетраў. Мае палескія пушчы, бары, дубнякі… Гэты велічны свет прыроды з яго таямніцамі, а ў нейкай ступені і з пагрозамі. Не раз было чутно зусім блізка воўчае выццё. Здаралася, прама на саміх агародах мае вяскоўцы палявалі на ваўкоў. Гэта ў дзіцячую душу наганяла нейкі страх, але ў той жа час і вельмі прываблівала. Хацелася прабегчыся ласінымі сцежкамі, асабліва калі ласі разам са статкам кароў прыходзілі ў вёску. Бывала, напрамкі, па градах лось ішоў да балота. У такім першабытным свеце я вырас.

Бараню прыроду паэтычным радком

— Калі вы адчулі пагрозу планетарнага маштабу?

— У 1967 годзе ўсё гэта рухнула. Прайшла меліярацыя, якую спярша вельмі ўхвалялі. Потым радасць сталі здуваць тарфяныя буры. Ад іх пачаў чарнець снег. І ў маім сэрцы любоў да прыроды памножылася на вялікую шчымоту і ўзмоцненае разуменне неабходнасці яе берагчы і бараніць. Стаўшы паэтам, я гэта часта раблю ў сваіх вершах. Можа, нават і наўмысна. Мне надзвычай шкада страчанага: светлага свету маленства, бачання і адчування дзівоснай непаўторнай прыроды. А калі да таго ж экалагічна наклалася і чарнобыльская катастрофа, я ўвогуле зразумеў, што гэта пагроза  планетарнага маштабу. Калі мы, людзі, будзем неабачліва адносіцца да цуду, які нам дадзены, — да нашай зямлі, адзіна жывой у вялікім Сусвеце, то можам у адно імгненне страціць нават і само чалавечае існаванне.

Таму я, напэўна, у паэзіі адзін з самых ярых барацьбітоў за тое, каб прырода і чалавек жылі ў гармоніі, у поўным узаемаразуменні. Здзічэлая бязлюдная зямля, яна сёння ў тым ліку і ў чарнобыльскай зоне адчужэння, не можа быць названа прыродай у поўным сэнсе гэтага слова. Чалавек гарманізаваў ваколле: мы любуемся палямі, пасадкамі абапал дарог, акультуранай і прыведзенай у парадак роднай зямлёй, а не варожым наступам пошаснай лазы, пустазеллем або кустоўем. Прырода з чалавечым тварам, з нашай шчырай духоўнай заклапочанасцю павінна заставацца на зямлі спаконвечна.

Лёс звязаў мяне некалькі дзясяткаў гадоў таму назад з цудоўным кутком нашай Бацькаўшчыны — Астравеччынай, дзе тыя ж прыгожыя лясы, азёры і рэчкі крынічнай чысціні, як і на роднай, хойніцкай, зямлі. Мне вельмі падабаецца, што ў раёне многае робіцца ў напрамку прапаганды сярод моладзі важнасці прымнажэння нашых прыродных багаццяў.

Як баравікі дапамаглі стаць ляснічым

— Ці праўда, што, будучы школьнікам, вы няблага зараблялі?

— У школьныя гады я меў вельмі сур’ёзную пасаду — кіраваў школьным лясніцтвам. Да нас у Бабчын быў прысланы новы ляснічы Уладзімір Сямёнавіч Гаўрыленка. У першы месяц сваёй працы ён заявіўся ў школу і прапанаваў арганізаваць школьнае лясніцтва. Я быў тады сямікласнікам. Як чалавека, які любіў лес і больш за ўсіх у вёсцы збіраў баравікоў, мяне і вырашылі выбраць школьным ляснічым. Нам пашылі форму, адвялі 909 гектараў лесу, разбітага на 11 абходаў. Тры гады запар займаліся добраўпарадкаваннем былога калгаснага хвойніка, так званага абхода № 1, дзе лес быў высечаны і вынесены нашымі вясковымі ўдовамі ў вязанках за плячыма ў вайну і пасля яе. Многа працавалі на саміх дзялянках, апошнія пасадкі завяршылі будучы дзевяцікласнікамі. Нам, дарэчы, і грошы плацілі за гэтыя лесапасадкі. Атрымлівалі амаль па пяцьдзясят рублёў. Бацька, мо, семдзесят рублёў зарабляў. Вось што ляснічы для нас зрабіў!

Сягоння кроны гэтых дарослых хвой шумяць ужо высока над нашымі галовамі.  Я магу з гонарам паўтарыць свае ўласныя радкі:

У лясы, пасаджаныя намі, як у памяць можна ўвайсці.

Плашч з сюрпрызам

— Нагадайце самую праўдзівую гісторыю, якую толькі ведаеце…

— Помніцца такі выпадак. На Майдане — у партызанскім урочышчы — садзілі дзялянку. З намі ездзіў наш завуч Міхаіл Паўлавіч Рудчанка, былы лётчык, у вайну яго кантузіла. Ён быў такі ж вялікі прыродалюб, як і ўсе мы.

У тыя красавіцкія дні было яшчэ золка. Міхаіл Паўлавіч меў пры сабе вайсковы цёмна-сіні плашч, які заўсёды вешаў на галіне рослага дуба, дзе месціўся наш стан. Жыў завуч у суседнім з маёй вёскай Рудакове.

Раніцай суседка па парце Люда Нікіценка кажа: «Прыбягае жонка Міхаіла Паўлавіча і просіць: «Дапамажы». Дзяўчына кінулася ў хату. Там Міхаіл Паўлавіч стаіць на ложку на падушках, а па падлозе круціцца вуж. Нехта яму паклаў вужа ў кішэню плашча. Той плашч скруціў і ткнуў у сумку.

Міхаіл Паўлавіч як прычапіўся да двух маіх аднакласнікаў — Колькі Буйневіча і Генкі Грышкаўца, цэлы год ставіў ім двойкі — настолькі вымучыў іх. Яны былі шалапуты, канешне, вялікія, і я ўвесь час думаў, што гэта яны так пажартавалі.

Калі стрэліся з Колем Буйневічам, стаўшым вялікім начальнікам, узгадалі той выпадак. Кажу: «Гады прайшлі, прызнайся». Той стаіць на сваім: «Не, не я. А столькі ж нацярпеўся!» На той момант якраз падвярнулася дачка нашага ляснічага, расказаў ёй пра тое здарэнне і папрасіў: «Галя, пацікаўся ў свайго бацькі наконт вужа». Тая ў хуткім часе звоніць: «Бацька ўспомніў. Гэта ж ён вужаку падкінуў». Вужоў тады многія з маіх сяброў спакойна бралі ў рукі,  пазнавалі іх па жоўтых «вушах».

«Сказаў ваўку: «Хіба чалавека не бачыў?»

— А ці было вам калі не да жартаў?

— У 2010 годзе ў Перавозніках «пашчасціла» сустрэцца нос у нос з ваўкамі. Нават апавяданне напісаў «Ваўкі побач». Было гэта 17 верасня. Я вяртаўся з маладняку і на самім беразе Віліі цераз дарогу прыкмеціў, што ідуць два шэрыя сабакі. Адзін рухаецца паперадзе, другі — з правага боку на паўкорпуса ад яго. Падумаў, нехта бярэзнікам ідзе з грыбнікоў, сабакі яго суправаджаюць. Смела рушыў уперад, завярнуў на строму. Выходжу — і тут да мяне падварочваюцца ваўкі. Воўк у метрах пяці садзіцца, як Брэжнеў у прэзідыуме. Бачу, як сківіцы ягоныя ходзяць. Ваўчыца па маім следзе падышла да мяне, пацерлася аб маю нагу. Я нават зараз пруткасць поўсці яе адчуваю. Нейкая дзіўная ўнутраная сіла ўзяла нада мною верх. Я настолькі сканцэнтраваўся, што ні на грам не разгубіўся. Ваўку сказаў: «Хіба чалавека не бачыў?» У мяне ў руках былі вядро і цэлафанавы мяшок. Прыпадняў мяшок, калі ваўчыца церлася. Ваўчыца вярнулася да ваўка, села побач. Ён кіўнуў галавой, падняліся і пайшлі. Пасля ў каго ні пытаў, ніхто ані разу ваўкоў тых не бачыў.

Расказваў гэту гісторыю свайму добраму знаёмаму, вялікаму знаўцу ваўчыных нораваў. Той кажа: «Веру, што не хлусіш. Надта натуральна апісваеш паводзіны ваўкоў. Пашанцавала табе, дружа. Мусіць, ваўкі былі добра сытыя і людзьмі не пакрыўджаныя».

Колькі хадзіў па гушчарах, думаў: тут ваўкі водзяцца. Ласіныя рогі знаходзіў, казулі побач гойсалі, калі журавіны збіраў. А воўчае месца аказалася тут: на беразе рэчкі, на самой дарозе, куды моладзь прыязджае на пікнікі. Было і такое: непадалёку ад воўчага месца, як цяпер яго называю, з Максімам Лужаніным збіралі рыжыкі.

Пашырыць геаграфію душы

— Што, па-вашаму, яднае ў сабе слова «паэзія»?

— Сакавік — месяц абуджэння: першы сок, першыя ручаі, бусел прылятае... У нас на Палессі — гэта першыя плюшнік, сон-трава, лотаць, коцікі на вербах… Сакавік мой месяц і па нараджэнні, і па стану душы. Прадчуванне і адчуванне вясны заўсёды нясе выдатны настрой, настройвае на творчую хвалю. Усё гэта першае, зыркае, светлае, тое, што і называецца словам «паэзія». Красавік, сакавік, май — гэта ўздым прыроды. Пасля вясенняга ўздыму працуем на яе мудрасць. Верасень — як водгук летняй цеплыні з яго верасамі, высокім сонцам. Восень — пара ўдумнай сталасці прыроды.

Як паэт я значна пашырыў геаграфію сваёй душы, калі пабываў у адметных кутках нашай Бацькаўшчыны. Лічу, што кожны творца павінен усё гэта хараство ўбачыць на свае вочы. Інакш нічога вартага не скажаш пра свой народ, сваю краіну. Сёння, на жаль, многія больш ведаюць замежжа, чым сваю Радзіму. Таму, магчыма, і ўзнікае нігілізм: а што там у нас ёсць?

Я бачыў і горы, і стэпы. Яны хутка прыглядаюцца. Разнастайнасць нашай зеляніны, блакіт нашых азёр, шматлікасць рэк, птушыны хор у лясах — гэта тое, што ніколі не надакучыць, не саб’е на аднастайнасць. Гэта тое, чым жыве душа сапраўднага беларуса. 


Мікола МЯТЛІЦКІ

Ступаю сцежкаю грыбной
Пад каланадай гонкіх хвой.

Ігліцай высцелены дол,
І смольна прэе кожны ствол.

І рад, што ў нетры баравой
Шчэ грыб спатканы кожны — твой.
 *   *   *
Над Віліяй сосны зубчатай сцяной
На беразе ўсталі — адна пры адной.

Бруіцца ракі санцалікая плынь,
Гушкае высокіх нябёсаў святлынь.

І вольхі ўчарнелыя безліч гадоў
Стаяць, як жанчыны, што з доляй удоў.
 *   *   *
Латока, Прыазер’е, Кумяліна.
Мне памятная кожная мясціна.

Камлістая, як толькі ўзвесці вока,
Шумела глуха соснамі Латока.

У птаства мела поўнае давер’е
Парослае чаротам Прыазер’е.

Ласёў вадзіла сцежкамі няспынна
Праз хмыз густы балотны Кумяліна.

Цяпер яны — мінулага быліна,
Латока, Прыазер’е, Кумяліна.
 *   *   *
Той лес, які ў юнацтве я садзіў,
Які паўстаў сцяною гонкіх хвой,
Сягоння зноў сцяжынамі схадзіў,
І пела сэрца з асалодай: мой!

І не было мне лепшае красы —
Спявалі птушкі, зумкалі чмялі.
Калі ўстаюць за спінаю лясы,
То не дарэмна жыў ты на зямлі.
*   *   *
Прайшоўся смерч па лесе паласой,
Не выстаялі — рухнулі яліны,
Тапырацца павыдзертым карэннем.
На вершалінах іх калісь аблокі
Гушкаліся, як дзеці на арэлях,
У макаўкі іх сонца цалавала,
Дажджы змывалі ссохлую ігліцу,
Маланкі запляталі стужкі ў вецце,
Калоліся аб іх іголкі зоркі,
І месяц тут не раз ружовашчокі
Палохаў соў назойлівым свячэннем.

Цяпер ляжаць камлі на прэлым доле,
Парослыя паўзучым чэпкім мохам,
Кару абселі рыжыя паганкі,
Стачылі дрэвагубы-караеды,
Між голля з ацярэбленай ігліцай
Бруснічнік ніцы растапырыў лісце,
Падняўся хмыз; і папаратнік рослы
Узорныя раскінуў парасоны.

Ляжаць камлі і думаюць пра неба.
Ніколі ім не ўстаць з сырога долу.
Ніколі не гушкаць ужо аблокі,
Не цалавацца раніцаю з сонцам,
Не умывацца цёплымі дажджамі,
Не заплятаць маланак стужкі ў вецце,
А толькі стаць амшэлаю трухой.
 *   *   *
Сустрэнеш між бору яліну
І спынішся не на хвіліну.

Яна перад кожнай сасонкай
Красуецца постаццю гонкай.

Узнеслася пышна высока,
Паставаю радуе вока.

А зойдзеш у ельнік густы —
Суцэльны палон глухаты.

Яліны адна пры адной —
Як схованка цемры скразной.


Комментарии

Оставить комментарий

0 Комментариев

Связаться с редакцией: